A influência dos Grammatici e Rhētores no Corpus Hermeticum 18.11-16
DOI:
https://doi.org/10.29327/rom.v26i.47790Palabras clave:
Grammatici e Rhētores, Corpus Hermeticum, Paretimologia, Aticismo, Segunda SofísticaResumen
O presente artigo tem como objeto e escopo o Corpus Hermeticum 18 (11–16), que se insere na História das Antigas Religiões Mediterrâneas e da História da Filosofia. Sendo assim, objetiva-se analisar a influência dos grammatici e rhētores nos tratados herméticos, mais estritamente no tratado supramencionado, levando em consideração sua correlação histórico-filosófica com a Segunda Sofística. Destarte, demonstra a influência dos grammatici e rhētores por meio da incidência do aticismo, principalmente as ocorrências dos verba composita ou verba nova, e, por último, conclui-se que o panegirista empregou os recursos retóricos paretimológicos como o diálogo platônico Cratylus. Em particular, este artigo demonstra que o estudo da retórica helenística no Corp. Herm. 18 abre caminhos para uma compreensão mais aprofundada das práticas literárias da Antiguidade Tardia, mostrando que a produção hermética não estava isolada das influências retóricas mais amplas de seu tempo. Por último, a presente análise da interação entre os ensinamentos herméticos e os princípios retóricos permite, portanto, uma abordagem mais abrangente sobre a transmissão e composição dos textos herméticos, ressaltando sua complexidade e sofisticação estilística. Dessa forma, a inclusão do tratado 18 no Corpus Hermeticum não deve ser vista apenas como um acidente editorial, mas como um reflexo da interseção entre literatura, retórica e filosofia no Egito helenístico sob domínio romano.
Descargas
Referencias
Documentação textual
ARISTOTLE. Ars Rhetorica. Edited by W. D. Ross. Oxford: Clarendon Press, 1959.
HERMÈS TRISMÉGISTE. Corpus Hermeticum. Texte établi par A. D. Nock et traduit par A.-J. Festugière. Paris: Les Belles Lettres, 2011. 2 t.
HERMETICA. The ancient Greek and Latin writings which contain religious or philosophical teachings ascribed to Hermes Trismegistus. Introductions, texts and translation edited and translated by Walter Scott. Boston: Shambala Publications, 1985. v. 1.
HERMETICA. The ancient Greek and Latin writings which contain religious or philosophical teachings ascribed to Hermes Trismegistus. Notes on the Corpus Hermeticum by Walter Scott. Boston: Shambala Publications, 1985. v. 2.
HERMETICA. The Greek Corpus Hermeticum and the Latin Asclepius. Translated by Brian P. Copenhaver. New York: Cambridge University Press, 2000.
PLATO. Cratylus; Parmenides; Greater Hippias; Lesser Hippias. With an English translation by H. N. Fowler. London: Harvard University Press, 1939. v. 4.
Obras de referência
BETTS, G.; HENRY, A. Complete Ancient Greek. London: Hodder and Stoughton, 2010.
FILORAMO, G. Hermetism. In: DI BERARDINO, A. (org.). Dicionário Patrístico e de Antiguidades Cristãs. Petrópolis: Vozes, 2002, p. 669-670.
FREIRE, A. S. J. Gramática grega. São Paulo: Martins Fontes, 2001.
JAY, E. G. New Testament Greek: an introductory grammar. London: Society for Promoting Christian Knowledge, 1994.
LIDDELL, H. G.; SCOTT, R. A Greek-English lexikon. Oxford: Clarendon Press, 1996.
MCLEAN, B. H. Hellenistic and biblical Greek. Cambridge: Cambridge University Press, 2014.
MORWOOD, J.; TAYLOR, J. Pocket Oxford Classical Greek Dictionary. Oxford: Oxford University Press, 2002.
NEVES, M. H. M. A vertente grega da gramática tradicional: uma visão do pensamento grego sobre a linguagem. São Paulo: Editora da UNESP, 2005.
RAGON, E. Gramática grega. São Paulo: Odysseus, 2012.
Obras de apoio
ANDERSON, G. The Second Sophistic: a cultural phenomenon in the Roman Empire. London: Routledge, 1993.
BARTHES, R. Elementos de Semiologia. São Paulo: Cultrix, 2007.
BOWERSOCK, G. W. Greek sophists in the Roman Empire. Oxford: Clarendon Press, 1969.
CHLUP, R. The ritualization of language in the Hermetica. Aries, v. 7, n. 2, p. 133-159, 2007.
COPENHAVER, B. P. A grand end for a grand narrative: Lodovico Lazzarelli, Giovanni Mercurio da Correggio and Renaissance Hermetica. Magic, Ritual, and Witchcraft, v. 4, n. 2, p. 207-223, 2009.
COPENHAVER, B. P. Notes. In: HERMETICA. The Greek Corpus Hermeticum and the Latin Asclepius. New York: Cambridge University Press, 2000, p. 93-260.
DODD, C. H. The Interpretation of the Fourth Gospel. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
FAIVRE, A. Hermetic Literature IV: Renaissance–Present. In: HANEGRAAFF, W. J. (ed.). Dictionary of gnosis and Western esotericism. Leiden: Brill, 2006, p. 533-544.
FESTUGIÈRE, A.-J. Études d’Histoire et de Philologie. Paris: Librairie Philosophique J. Vrin, 1975.
FESTUGIÈRE, A.-J. La révélation d’Hermès Trismégiste. Paris: Les Belles Lettres, 2014.
FESTUGIÈRE, A.-J. Le “logos” hermétique d’enseignement. Revue des Études Grecques, v. 55, p. 77-108, 1942.
FOWDEN, G. The Egyptian Hermes: a historical approach to late pagan mind. Princeton: Princeton University Press, 1993.
GIORDANI, M. C. História da Grécia. Petrópolis: Vozes, 2012.
GONZÁLEZ BLANCO, A. Misticismo y escatología en el Corpus Hermeticum. Cuaderno de Filología Clásica, n. 5, p. 313-360, 1973.
HANEGRAAFF, W. J. Hermetic spirituality and the historical imagination: altered states of knowledge in Late Antiquity. Cambridge: Cambridge University Press, 2022.
HANEGRAAFF, W. J.; BOUTHOORN, R. M. Lodovico Lazzarelli (1447–1500): the Hermetic writings and related documents. Tempe: Arizona Center for Medieval and Renaissance Studies, 2005.
JOHNSON, L. T. Among the Gentiles: Greco-Roman religion and Christianity. New Haven: Yale University Press, 2009.
KROLL, J. Die Lehren des Hermes Trismegistos. Münster: Aschendorff Verlag, 1914.
LIRA, D. P. A história da formação do Corpus Hermeticum. In: HERMES TRISMEGISTOS. Corpus Hermeticum Græcum. São Paulo: Cultrix, 2023, p. 59-68.
LIRA, D. P. Glossário dos Hermetica Græca. João Pessoa: Ideia, 2025.
LIRA, D. P. Glossário dos Hermetica Græca: pesquisa bibliográfica das ferramentas e das fontes secundárias de tradução. Classica, Revista Brasileira de Estudos Clássicos, v. 34, n. 2, p. 1-35, 2021.
LIRA, D. P. Grego antigo instrumental. João Pessoa: Ideia, 2021.
LIRA, D. P. O Batismo do Coração no Vaso do Conhecimento: uma introdução ao Hermetismo e ao Corpus Hermeticum. Recife: Editora UFPE, 2015.
MAHÉ, J.-P. Hermes Trismegistos. In: JONES, L. (ed.). Encyclopedia of religion. Detroit: Thompson, 2005, p. 3938-3944.
MORESCHINI, C. Hermes Christianus: the intermingling of Hermetic piety and Christian thought. Turnhout: Brepols, 2011.
MORESCHINI, C. L’ermetismo del Rinascimento da Marsilio Ficino a Ludovico Lazzarelli. Aries, v. 5, n. 1, p. 33-60, 2005.
NOCK, A. D. Essays on religion and the Ancient World. Cambridge: Harvard University Press, 1972. v. II.
NOCK, A. D.; FESTUGIÈRE, A.-J. Apparat Critique. In: HERMÈS TRISMÉGISTE. Corpus Hermeticum. Paris: Les Belles Lettres, 2011. t. 1 e 2.
NOCK, A. D.; FESTUGIÈRE, A.-J. Préface et Introduction. In: HERMÈS TRISMÉGISTE. Corpus Hermeticum. Paris: Les Belles Lettres, 2011, p. I–LIII. t. 1 e 2.
REALE, G. História da Filosofia grega e romana. São Paulo: Loyola, 2008.
REITZENSTEIN, R. Poimandres: Studien zur Griechisch-Ägyptischen und frühchristlichen Literatur. Unveränderter anastatischer Nachdruck. Leipzig: B. G. Teubner, 1904.
ROSSETTI, L. Introdução à Filosofia Antiga: premissas filológicas e outras “ferramentas de trabalho”. São Paulo: Paulus, 2006.
SAWYER, J. F. A. Sacred languages and sacred texts. London: Routledge, 2002.
SCHMID, W. Der Atticismus in seinen Hauptvertretern: von Dionysius von Halikarnass bis auf den zweiten Philostratus. Hildesheim: Olms, 1964.
SCOTT, W. Introduction. In: HERMETICA. The ancient Greek and Latin writings which contain religious or philosophical teachings ascribed to Hermes Trismegistus. Boston: Shambala Publications, 1985, p. 1-111. v. I.
SCOTT, W. Notes on the Corpus Hermeticum. In: HERMETICA. The ancient Greek and Latin writings which contain religious or philosophical teachings ascribed to Hermes Trismegistus. Boston: Shambala Publications, 1985, p. 1-482. v. II.
STÖRIG, H. J. A aventura das línguas: uma história dos idiomas do mundo. São Paulo: Melhoramentos, 2006.
VAN DEN BROEK, R. Hermetic Literature I: Antiquity. In: HANEGRAAFF, W. J. (ed.). Dictionary of gnosis and Western esotericism. Leiden: Brill, 2006, p. 487-498.
VAN DEN BROEK, R. Hermetism. In: HANEGRAAFF, W. J. (ed.). Dictionary of gnosis and Western esotericism. Leiden: Brill, 2006, p. 558-570.
VAN DEN KERCHOVE, A. La voie d’Hermès: pratiques rituelles et traités hermétiques. Leiden: Brill Academic Pub, 2012.
WILLOUGHBY, H. R. Pagan regeneration: a study of Mystery Initiations in the Greco-Roman World. Chicago: The University of Chicago Press, 1929.
ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ, Γ. Ετυμολογικό Λεξικό τής Νέας Ελληνικής Γλώσσας: Ιστορία των Λέξεων. 2. ἐκδ. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας, 2011.
ΤΖΑΡΤΖΑΝΟΣ, Αχιλλέας Α. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης. 15. ἐκδ. Αθήναι: Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων, 1965.
Descargas
Publicado
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2025 David Pessoa de Lira

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución 4.0.
a. Los autores conservan los derechos de autor y otorgan a la revista el derecho de publicar primero.
c. Los autores están autorizados a asumir contratos adicionales por separado, para la distribución no exclusiva de la versión del trabajo publicado en esta revista (por ejemplo, publicación en repositorio institucional o como capítulo de libro), con reconocimiento de autoría y publicación inicial en esta revista.
c. Se permite y se estimula a los autores a publicar y distribuir su trabajo online (por ejemplo, en repositorios institucionales o en su página personal) después de la primera publicación de la revista, con los debidos créditos. Atribución-No Comercial-No Derivadas
d. Los textos de la revista tienen licencia bajo CC BY 4.0 Deed Atribución 4.0 Internacional (CC BY).






















